Het liminale moment – Bert van Dijk

Deze reviews zijn geplaatst op en overgenomen van Uitgeverij Thema

Click op de naam voor meer informatie over de recensist.

Op 17 november 2025 verscheen bij Uitgeverij Thema Het Liminale Moment, het derde boek dat Anne-Lies en ik schreven.

Luister naar de podcast Tricky Tijden met Jitske Kramer, die met haar gelijknamige boek de aanleiding was om ons te verdiepen in het begrip liminaliteit.

Reviews

Wies Weijts
Een toegankelijk en inspirerend boek! Het getuigt van grote wijsheid, deskundigheid en ervaring van de auteurs als trainers en coaches. Op een creatieve en waardevolle manier vertalen zij inzichten uit onder andere de haptonomie, gestalttherapie en systeemleer naar de praktijk van het begeleiden en verdiepen van leer- en ontwikkelprocessen.

Adélka Vendl

Het liminale moment is een inspirerend boek voor coaches en trainers die verandering dieper willen begrijpen dan als ‘leren van nieuw gedrag’. De auteurs tonen hoe echte transformatie plaatsvindt in de tussenruimte waar het oude wordt losgelaten en het nieuwe nog onzichtbaar is. Zoals ik Bert ken is het een bevlogen auteur, die zich goed inleest in de materie. Zo ook hier; de auteurs hebben zich verdiept in andere hulpverleningsmethodieken en halen daar heldere inzichten uit voor trainers en coaches.

Jitske Kramer
Als auteur van Tricky Tijden weet ik hoe essentieel het is om stil te staan bij de tussentijd, het liminale. In Het liminale moment leggen Bert en Anne-Lies feilloos de vinger op precies die plek waar echte verandering plaatsvindt: voorbij de vorm. Het is een uitnodiging om als trainer of coach aanwezig te blijven als het spannend wordt. Helder, herkenbaar en vol vakmanschap geschreven. Een waardevol boek voor iedereen die werkt met transformatie.

Hanneke Laarakker

Bert en Anne-Lies weten vanuit hun belezenheid, hun rijke begeleidingservaring en grote wijsheid het licht te laten schijnen op ‘leren tot in de vezels van je zijn’. Een zeer welkome, praktische en goed leesbare aanvulling op boeken voor trainers, coaches, facilitatoren en interventiekundigen. Omdat het beschrijft wat een liminaal moment is en wat transformationeel leren vraagt. En je in staat stelt om jezelf de vraag te stellen: wil ik en/of kan ik daaraan een bijdrage leveren?

Ramo de Boer

De rode draad in dit uitdagende en fascinerende boek van Bert van Dijk en Anne-Lies Hustings is waarneming. Zij richten hier hun aandacht op een veel voorkomend fenomeen in ontwikkelingsprocessen, namelijk stagnatie. De stagnatie — of de impasse zoals het in de Gestaltpsychologie genoemd wordt — belichaamt in het individuele groeiproces, de overgang van het oude vertrouwde gedrag, naar nieuw gedrag. In de antropologie heet deze overgangsfase de Liminale Fase. We leren dat het belangrijke liminale moment vele verschijningsvormen heeft en dat het voor professionals zaak is deze te kunnen herkennen. Daarvoor dienen ze alert waar te nemen, zowel het gedrag van hun klant als van zichzelf. Zorgvuldig worden alle zintuigen langsgelopen en wordt met voorbeelden zichtbaar (hoorbaar, voelbaar, ruikbaar en proefbaar) gemaakt hoe ieder zintuig in staat is om het liminale moment te herkennen, vermits het voldoende getraind is. Alleen bij voldoende kwalitatieve aanwezigheid van de trainer/coach is het veilig genoeg voor de klant (en de trainer/coach) om de oversteek te maken van het oude naar het nieuwe onbekende. Mooie en heldere voorbeelden illustreren dit ook wel magische proces. Maar ook als dat in orde is zijn er nog andere beperkingen die de transformatie van de klant kunnen hinderen. Onderzocht worden hoe (onopgemerkte) tegenoverdracht, machtsongelijkheid, systeemdruk en bijzondere persoonlijkheidskenmerken het liminale moment teniet kunnen doen. Voor mij dragen de auteurs met dit onderzoek van het liminale moment in individuele ontwikkelingsprocessen iets cruciaals bij dat vaak vergeten wordt. Transformatie is makkelijk opgeschreven, maar niet zo simpel (alleen) te doen. Vandaar dat vele zelfhulpboeken tot weinig of geen gedragsverandering leiden. Ze ontberen de voorwaarden voor het liminale moment, het moment (het kan zo weer weg zijn) gunstig voor transformatie, en iemand die daar is om je te stevig en liefdevol te ondersteunen. Het is een boek waarin de professionele ontwikkeling van de auteurs voelbaar wordt, mede doordat er niemand overtuigd hoeft te worden. Het is een uitnodiging om het avontuur ook op deze wijze aan te gaan. Het liminale moment dient zich niet aan ter meerdere eer en glorie van de trainer/coach, maar staat volledig ten dienste van de transformatie, van de overgang van hen die we begeleiden. Dit boek maakt op compassievolle en professionele wijze duidelijk dat trainer/coach en klant(en) gelijkwaardig zijn, en dat hun functie en verantwoordelijkheid complementair is.

Anouk Brack

Hoe herken je als coach of trainer hèt moment dat ervoor kan zorgen dat de uitkomst anders wordt? Dat in plaats van meer van hetzelfde echt iets nieuws kan ontstaan. En hoe benut je dat moment volledig? Dat is best lastig en vaak ook spannend. En als het goed afloopt bevrijdend en vervullend. Doordat dit boek het ongrijpbare overgangsmoment een naam geeft, gaan we het makkelijker herkennen. En we krijgen ook nog mooie handvatten hoe we met onze intuïtie en zintuigen in dit moment kunnen zijn. Want voor je het weet is de kans weer voorbij. Comfortabel terug op vaste grond, maar met een teleurgestelde ziel vanwege de gemiste kans. Met dit boek kreeg ik meer lef om deze momenten te herkennen en beleven.

Dick Rochat

Wanneer ik Het liminale moment opensla, gebeurt er iets dat zowel innerlijk als intellectueel resoneert. Het boek vraagt me niet om iets te doen, maar om iets toe te laten. Het tilt me net genoeg op – zoals een zachte golf dat doet – om opnieuw te kunnen kijken naar wat beweegt in de ruimte tussen het oude en het nog-niet-gevormde. Van Dijk noemt het zelf een laat-boek, en dat is precies hoe het voelt. Het is geen gids, geen methode, geen theoretische verhandeling. Het is eerder een plek. Een tussenruimte waarin je even mag blijven hangen zonder richting te kennen. Misschien omdat liminaliteit zelf ook zo werkt: je kunt haar niet sturen; je kunt haar alleen betreden. Vanuit mijn achtergrond in leiderschapsontwikkeling en systemisch luisteren herken ik veel van de onderstroom die door het boek heen ademt. De klassieke liminaliteitsdenkers – Van Gennep, Turner, en ook Kramer – zijn voelbaar aanwezig, maar nooit nadrukkelijk. De theorie ligt niet bovenop de ervaring; ze vormt een stille bedding eronder. Precies voldoende om het innerlijke weten niet te verstoren. Wat me raakt, is hoe het lichaam een subtiele hoofdrol speelt: stem, adem, houding. Niet als techniek, maar als een manier van weten die vóór woorden komt. Het boek nodigt niet uit tot oefenen, maar tot luisteren. Niet tot corrigeren, maar tot aanwezig zijn bij wat zich aandient. Het beweegt in hetzelfde ritme als liminaliteit zelf: vertraagd, open, precies genoeg. Misschien is dat waarom dit boek zo resoneert met mijn eigen werk rond bewustzijn, overdracht tussen generaties en de invloed van oude patronen op leiderschapsgedrag. Ik zie in de praktijk hoe de echte verschuiving zelden ontstaat op het moment van inzicht, maar in de momenten waarin iemand durft te laten – waarin controle even wijkt en iets nieuws voorzichtig, bijna ademend, aan de oppervlakte komt. Het liminale moment leest als een gesprek dat gehoord wil worden, niet gesproken. Als een metgezel die naast je gaat zitten wanneer je zelf nog niet weet waar je staat. Het dringt niet aan, maar opent. Het geeft geen antwoorden, maar ruimte. Ruimte om te laten. Ruimte om te luisteren. Ruimte om te ademen in het tussengebied – daar waar het oude oplost en het nieuwe nog niet hoeft te bestaan. Dat maakt dit boek tegelijk contemplatief en theoretisch resonant: academisch geworteld, zonder ooit zwaar te worden. Intuïtief voelbaar, zonder zweverigheid. En precies daardoor is het een waardevolle metgezel voor iedereen die werkt met verandering, leiderschap, ontwikkeling of innerlijke transitie. Het biedt geen stappenplan. Het biedt een bedding. Een zachte ruimte waarin je mag vallen, wachten en langzaam weer opstaan – gedragen door wat zich in stilte vormt.

afbeelding: Dick Rochat

Hanneke Liebeton – Van der WesterlakenLiminaliteit…. ehm, wat?

Ik zal eerlijk zijn: ik geloof niet dat ik de betekenis van dit woord twee jaar geleden echt kende. Maar door het werk van Jitske Kramer hierover raakte ik gefascineerd door dit begrip.

Ik was dan ook blij verrast toen ik het boek ‘Het Liminale Moment’ van Bert van Dijk en Anne-Lies Hustings won via de NOBTRA in november!
In de kerstvakantie had ik dan eindelijk de rust om het te lezen.

Maar wat is dat dan, liminaliteit? Het is de fase tussen ‘wat was’ en ‘wat nog niet is’. Tussen ‘het niet meer willen zoals het was’ en ‘het gaan doen zoals je wilt dat het wordt’.
Een onzekere, chaotische maar vaak ook creatieve periode waarin oude zekerheden verdwijnen en nieuwe nog vorm moeten krijgen.

In ‘Het Liminale moment’ wordt ingezoomd op precies die momenten in trainingen en teamcoaching. We helpen deelnemers niet door ze nóg een model of methode aan te leren, maar door aandacht te hebben voor die kwetsbare, soms ongemakkelijke, maar waardevolle tussenmomenten. Dát zijn de momenten waarop mensen en teams echt in beweging komen. Dáár begint de verandering.

Het boek staat bomvol herkenbare voorbeelden voor mij als trainer en teamcoach. Ik vind het echt een razend interessant onderwerp en ik hoop veel van deze inzichten mee te kunnen nemen in mijn teamtrajecten!

Nogmaals bedankt NOBTRA en Uitgeverij Thema !

P.S. En voor wie net als ik altijd nieuwsgierig is naar de herkomst van woorden: liminaal komt van het Latijnse ‘limen’, dat drempel betekent. Dan weet je dat ook weer. Het helpt om de betekenis beter te snappen en te onthouden ☺️

Citaten uit het boek

Over het herkennen van en het werken met het liminale moment gaat dit boek, dat we vooral schreven voor ervaren coaches en trainers, maar ook voor onze klanten, omdat wij het jammer zouden vinden als die waardevolle momenten in training en coaching niet worden opgemerkt en benut.

Er zijn veel trainingen waarbij meer wordt gedaan dan het aanleren van vaardigheden. Daarbij gaat het om gedragsverandering en dat betekent dat ook de processen die daaraan voorafgaan, moeten worden begrepen en doorgrond: kunnen reflecteren op het eigen gedrag, zich bewust zijn van gedachten en gevoelens en het herkennen van lichamelijke impulsen en emoties. Deze zaken zijn allemaal onderdeel van training en coaching zoals we dat in dit boek bedoelen.

Om een liminaal proces in een trainings- of coachtraject te kunnen aangaan is het nodig om, naast alle goede werkvormen, methodes en modellen, te stoppen met verwachten dat die op zich een fundamentele verandering kunnen bewerkstelligen. Om werkelijk een nieuwe definitie van jezelf te kunnen geven, ondanks de angst die dat met zich meebrengt, moet je soms dieper graven.

Door het boeiende begrip liminaliteit toe te passen op trainen en coachen willen we je als lezer een extra handvat geven om je werk nog verder te verdiepen.

Om de mensen die je begeleidt, te gunnen om het fundament dat ze ooit onder hun leven hebben gelegd omdat dat nodig was om zich te beschermen, maar dat nu geen enkele waarde meer heeft, te kraken, aan gruzelementen te slaan en te gaan leven met een hernieuwde identiteit.
Om je eigen werk boeiender en zinvoller te maken, doordat je je klanten ziet opengaan, ziet stralen en gelukkiger en effectiever ziet weggaan dan toen ze bij je binnenkwamen.